Çizgiler, Çözgüler ve Kıvrımlar

Öyleyse bugün bize teoriden bağımsızlaşmış, sıyrılmış, hatta ondan “arınmış" olduğundan bahseden bir sergiyi -şüphesiz ki bu izleyiciyi sorgulamaya itmenin akıllıca bir yoludur- sanat tarihi içinde nasıl ve nerede konumlandırabiliriz? Bu soru Mike Berg’ün Baksı Müzesi’nde gerçekleşen ve odağına yalnızca kilimleri alan “Kuramdan Arınmış” sergisinde önemli bir rol oynar. Sanatçının geleneksel dokuma mecrasını kendi soyut diliyle yeniden yorumladığı işlerden oluşan sergi, onun zıtlıklar etrafında kurulan üslubunun derinlerine inerken geçmemiz gereken temel eşiklerden birine dönüşür. Baksı Müzesi’nin geleneksel el sanatları ile çağdaş sanatı aynı zeminde buluşturan yapısı, Berg’ün dokumalarındaki düşünce, malzeme ve mekân arasında kurduğu ilişkiye özgün bir coğrafi bağlam kazandırır.

Teori ve pratik arasındaki gerilim sanatçının zıtlıkları temel alan üslubundaki öğelerden yalnızca biridir. Sergide bu zıtlıkların ilki karşımıza, kilimlerin tamamına sızmayı başarmış “dış” ve “iç” arasında kurduğu ilişkiyle çıkar. Kilimlerin üzerindeki dokumalar, mimariden sıklıkla yararlanıyor ve eserleri çevreleyen Baksı Müzesi’nin yumuşak hatlarına keskin köşelerle cevap verir. Ancak aynı zamanda mekândan bağımsız şekilde dokuma yüzeyinin kendisine odaklanan bu tavır, sanat tarihinin temel meselelerinden olan illüzyon kavramıyla bağlantı kurar. Kilim yüzeyince ilmekler ve düğümlerle şekillenen düz çizgiler, dirsekler, geometrik şekiller ve birbirini kesen ya da birbirini tamamlayan hatlar bakış yönüne göre iki, bazen de üç boyut algısı yaratır. Sanatçının hacmin kavramsal sınırlarını bilinçli olarak sorguladığı bu üretim biçimi, böylelikle onun sınırları ve kuralları her an değişebilecek görsel evreninin ne denli hareketli olduğunun önemli işaretlerinden birine dönüşür.

Kilimlerdeki geometrik formların yarattığı pozitif ve negatif alanlar boşluğu yeniden tanımlama çabasıdır. Dokuma tezgâhının dikey ve yatay ekseninde biçimlenen desen ve yüzeyler, kendi içinde bir mimari yapıyı andıran kompozisyonlar aracılığıyla oluşturdukları soyut alanlarda farklı hacim olasılıklarını ima eder. Çözgü ve atkılarla kurgulanan açılar ya da alışılmış geometrik formların bilinçli olarak bozulması, sadece malzemeyi değil yüzey algısını da esneterek, her kilimde izleyiciye henüz keşfetmediği yeni detayların ipuçlarını verir. Fakat bütün bu estetik yönlendirmeler bilinçli olarak bir sonuçsuzluğun etrafında kurgulanmıştır. Boşluğu çevreleme, hapsetme, birbirinin içine geçirme ya da kontrol altına alma girişimlerinin hiçbiri tam anlamıyla başarıya ulaşamaz. Sonunda iç ile dış birbirinin yerine geçmeye başlar ve eserlerin her biri izleyiciye her şeyin sonunda boşluk tarafından yutulacağını gösterir.

Berg’ün kilimleri, pratikte hiç değişmeyecekmiş gibi gözüken keskin sınırların insan yaşamındaki bir saniyenin zamanın bütünselliği içinde eriyip gitmesi gibi geçici olacağını kanıtlar. Çünkü bu çizgiler, onları sergi mekânında görenler için bile yalnızca bir süre için izleyicinin zihninde kalacak ve sonrasında yerlerini hafızanın bulanık tasvirlerine bırakacaklardır. Zamanın belirsizleştirdiği bu alanda Berg’ün karmaşık formları, mekânın geniş hacmi içinde, sanatçının izleyiciler aracılığıyla zihinde ortaya çıkardığı yeni eskizlere dönüşmeye başlar. Pratikte cisimleşen eser, işte bu şekilde sanatçının sorgusuna uygun şekilde unutulana dek, teoride yeniden yorumlanır. Dolayısıyla teoriden pratiğe dönüşebilecek sonsuz olasılık arasında yalnızca o anki hâlleri “dokunan" bu sınırlar, gerçekliğin boşluğu içinde tüm fiziksel kalıcılıklarına rağmen yavaş yavaş zamana karışarak kendi başlangıçlarına dönüşür.

Berg’ün son dönem kilim üretimine odaklanan sergide boşluk kavramı, dokuma düzlemine yayılan soyut kafes ve ızgara (grid) formlarıyla aynı anda hem içten dışa ya da dıştan içe tanımlanır. Bu iki yönlü düşünme yönteminde, tanımlanmış boşluk kavramı yerini yavaş yavaş sınırlar içindeki bir başka olasılıklar bütünlüğü hâline gelen boşluğa, deyim yerindeyse bir önceki fikrin negatifine bırakır. Eserlerin yüzeylerine yayılan geometrik formların içindeki boşluklar birbirleriyle eşleştirildiğinde kombinasyonların çokluğu aslında sanatçının (ve eserle karşılaştıktan sonra izleyicinin de) yalnızca bir eser hakkındaki farklı düşüncelerinin sayısını da ortaya çıkarır.

Bu yaklaşım, aynı zamanda, sanatçının geçirgenlik kavramıyla kurduğu ilişkinin sonuçlarından da biridir. Berg, yüzeyde kurguladığı karmaşık formların içinde derinlik yoluyla farklı yönlere açılan “pencereler” oluştururken bunların başlangıç ve bitiş noktalarını tanımsız bırakır. Dokumanın iki boyutlu uzamında oluşturduğu bu geometrik aralıklar zamanla daha tanımsız soyutlamalara dönüşür. Dokuma yüzeyindeki boşluk pencereleri, mimariyle ilişki kurarak mekân içinde bir başka mekân oluştururken; mecra olarak kilim, sanatçının köklü geleneksel üretim biçimleriyle kurduğu bağı da görünür kılar. İzleyiciyi hem kendi uzayında hem de müzeyi çevreleyen uçsuz bucaksız coğrafyadaki bir “yol bulucu” (navigator) sanatçıyı da bir iz üreticisine dönüştüren bu durum, sanatçının “neredeyim?” ve “nereye gidiyorum?” gibi felsefenin ilk sorularından bazıları üzerinden oluşturduğu dilin önemli bir göstergesidir.

Mike Berg’ün üslubundaki bir başka zıtlık da varlık ile yokluk arasındaki ontolojik ilişkiye dayanır. Sanatçının soyutlama yaklaşımındaki şüpheci tavrı, tanımı gereği yoklukla ilişkilendirdiğimiz boşluk kavramının nerede ve hangi biçimlerde var olabileceğini aramaya yöneliktir. Sanatçının boşluğun anatomisini incelediği alan doğrudan iki boyutlu dokuma yüzeyi üzerinde gerçekleşir. Kilim yüzeyindeki soyut geometrik formlar ve renkler bu bağlamda birer yüzey hatta mimari anlamda bir cephe (facade) etüdü sayılabilir. Öte yandan bu formlar, yarattıkları derinlik algısıyla, farklı cephelerin her birini, kesişimleri ve çakışmalarıyla yeniden keşfetmenin bir başka yöntemidir. Sanatçı kendisine sorduğu soruyu izleyiciyle paylaşır: “Yüzeye taşınan soyutlama boşluğun varlığını nasıl açıklar?” Bu nedenle kilimler üzerindeki çizgiler ve kıvrımlar, malzemenin geleneksel kısıtlamalarından kurtularak (fakat kimi zaman geleneksel kilimlerdeki motifleri de andırarak) keşfedilmeyi bekleyen hikâyelere dönüşür.

Böylelikle sanatçının kilim yüzeyinde kullandığı form ve renkler, dış dünyanın (düşünce, mekân, zaman gibi) fiziksel gerçekliğine mahkûm olan malzemenin sorgulandığı bir katman hâline gelir. Burası Berg’ün fizik yasalarının ötesine geçen “masum teorisinin” gerçekleştiği düzlemdir artık. Dokuma eyleminin zaman ekseninde her atkı ve çözgüyle biriken bir süreç olması gibi, bu işler de aynı formun Mike Berg’ün zihnindeki zamansal birikimi tek bir yüzeyde donduran akışkan yapılara dönüşür. Tıpkı 20. yüzyılın başlarındaki kübist yaklaşımın hareketle kurduğu gösterge ilişkisine benzeyen bu kilimler, uzun bir zaman diliminin ve emeğin tek bir kompozisyona sıkıştırılmasıyla ortaya çıkar. Merdivenlerden inen bir çıplak bedenin akışkanlaştığı ve hareketin zaman ekseninde üst üste bindirildiği bir Duchamp resminin* estetiğini sadeleştirerek çağdaş sanatın kendi içindeki kavramsal sorgusuna yerleştiren Berg, dokuma ritmini ve hareketi şiirsel bir soyutlamaya dönüştürür.

“Kuramdan Arınmış” sergisinde bir araya gelen işler Mike Berg’ün zıtlıklarla dolu olasılıklar denizinde, aynı anda hem akışkan hem de zamanın bir anına sabitlenmek ister gibi katıdır. Sanatçının kilimleri bu nedenle sadece birer zanaat nesnesi değil, düşünce biçiminin kendi başına durabilen ve estetiğini oluşturabilen adımlarıdır. Bu yolla Berg, ele aldığı tüm zıtlıklar arasındaki bağları, teorinin kutsallaştırılmasına karşı durarak, zayıflatır, şeffaflaştırır ve geçirgenleştirir. Ancak bunu, sınırları varlığını fiziksel olarak belirginleştirerek yapar ve onları bilinçli şekilde eleştirinin temel hedefi hâline getirir. Böylece muğlaklaşan tanımlar, sınırların geçici olduğunun altını çizer.

Sanatçı bu iki uçlu ironiyi ustaca kullanarak kalıcılık fikrine kendi üslubuyla meydan okur. Sanata bugün yüklenen sonsuza dek varolma işlevini tam da bu kavramı kullanarak boşa düşürür ve dokumanın sınırlarını, gerçekleşip gerçekleşmeyeceği artık önemsizleşen kuramla açıklamaya başlar. Bu aynı zamanda gerçeklikle bağını sadece malzeme üzerinden kurmayan, temelinde yalnız geometri ve mimarinin değil saf bir felsefenin de etrafında şekillenen bir düşünce biçimidir. Berg, dokuma şablonlarını alt katmanlara gizlenmiş bir kuramsallığa çevirerek formları malzemenin kısıtlayıcılığından kurtarır. Bu imkânsız görünen dünya elbette pratikte uygulanabileceklerin test edildiği bir simulatif evren olmanın ötesine geçerek, izleyiciye form kavramının sorgulandığı geniş bir perspektif sunar.

Dolayısıyla Mike Berg’ün üretiminde teori hiçbir zaman pratiğin önüne geçmediği gibi pratik de tek başına belirleyici değildir. İki kavram, sanatçının felsefi düzleminde birbirini genişleten ve sürekli yeniden anlamlandıran iki dinamik olarak çalışır. Berg’ün kilimleri de bu kavramların birlikteliğinin şaşırtıcı ve keşfedilmeyi bekleyen deneysel zemini hâline gelir. İşler kimi zaman teoriyi geriye çekip malzemeyle ve el emeğiyle doğrudan ilişkiyi öne çıkarır; kimi zaman da pratiğin kavramsal olasılıklarına odaklanarak izleyiciyi teoriyi sorgulamaya davet eder. Bu iki yönlü yaklaşım, onun sanatsal pratiğini katı bir yapıya oturtmak yerine, sürekli hareket hâlinde bir düşünme ve uygulama ritmine dönüştürür.

“Kuramdan Arınmış” başlığının barındırdığı masumiyet, aslında teorinin yokluğunu değil, teorinin saf bir öncelik olarak dayatılmadığı sorgulayıcı bir üretim biçimini işaret eder. Berg böylece zıtlıklarla şekillendirdiği kilimlerinde çizgiler, çözgüler ve kıvrımlarla oluşturduğu formların yapısal çözümlemesine yönelir. Pratiğin teorisi ve teorinin pratiği tam da bu yüzden tüm işlerinde iç içedir. Onun işleri izleyicilere olasılıkların neyi mümkün kıldığını, boşluğun nerede başladığını, sınırların nasıl çizildiğini ve nerede bulanıklaştığını yeniden düşünmenin eşiğini sunar. Buradan sonra teori bir çerçeve değil, pratiğin içinden doğan, onunla birlikte şekil değiştiren sadık bir eşlikçidir artık.


*Bahsi geçen eser Marcel Duchamp’ın 1912 yılında ürettiği, “Merdivenden İnen Çıplak” (Nu descendant un escalier n°2) adlı modernist resmidir.